Η παράδοση των Καρυών Λακωνίας είναι ζωντανή, ριζωμένη βαθιά στη μνήμη και στα τραγούδια του τόπου. Εδώ, στους πρόποδες του Πάρνωνα, οι ήχοι των δημοτικών τραγουδιών συναντούν την ιστορία και τη λαϊκή ψυχή, μεταφέροντας από γενιά σε γενιά εικόνες αγώνα, τιμής και αγάπης για την πατρίδα.
Η Αράχοβα, όπως λεγόταν παλαιότερα το χωριό, υπήρξε τόπος μαρτυρικός στα χρόνια της Επανάστασης του 1821, κι αυτό αποτυπώνεται ολοζώντανα στη λαϊκή της ποίηση και στους χορούς της.
Τα Δημοτικά Τραγούδια της Αράχοβας
Τα δημοτικά τραγούδια των Καρυών έχουν στίχους εμπνευσμένους από τον Αγώνα για την Ελευθερία, με αναφορές σε τοπωνύμια, καπεταναίους και γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην περιοχή.
Το λυρικό στοιχείο τους είναι έντονο· το πουλάκι που μεταφέρει μαντάτα στους νεκρούς, οι ήρωες που πέφτουν στη μάχη, οι μάνες που θρηνούν, όλα αποτελούν ζωντανά θραύσματα μιας εποχής όπου η ποίηση ήταν ο τρόπος να θυμάσαι.
«Ένα πουλάκι εξέβγαινε»
Το γνωστό τραγούδι «Ένα πουλάκι εξέβγαινε» είναι από τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα αυτής της λαϊκής ποίησης.
Ξεκινά με το συμβολικό πουλί που “βγαίνει από τον Άγιο Πέτρο” και μεταφέρει το μήνυμα του πολέμου και του θανάτου στους αγωνιστές. Στους στίχους παρελαύνουν ονόματα και τόποι, ο Βαγγέλης, ο Καρανικόλας, ο Καπετάν Ματάλας, η Αράχωβα, ο Άγιος Πέτρος, συνδέοντας την τοπική ιστορία με το μεγάλο πανελλήνιο έπος του ’21.
Πέρα από την ιστορική αξία του, το τραγούδι αποτελεί μια ποιητική μαρτυρία λαϊκού ηρωισμού και συλλογικής μνήμης, όπου η φύση (το πουλί, τα βουνά, τα κάμπια) λειτουργεί ως αγγελιοφόρος ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς.
Στίχοι:
Ένα πουλάκι εξέβγαινε από τον Άγιο Πέτρο
Στους φονεμένους κάθεται και το Μιστρά αγνεντεύει
Και ο Βαγγέλης το ρωτάει και ο Καρανικόλας
Είναι μακριά η Αράχοβα από τον Άγιο Πέτρο;
Δυο ώρες είναι, στρατηγέ, μια ώστε να φτάστε.
Ευτού που πάτε, στρατηγέ, όμορφα να φερθείτε,
Μην πείτε τ’ είναι τα Δολιανά τ’ Άη Πέτρου οι αγωγιάτες
Εκεί το λεν Αράχοβα, το λένε παληά Μπαρμπίτσα,
Πωχουν τον Πέτρο στρατηγό, τον Καπετάν Ματάλα.
Τρεις ημερούλες πόλεμο και τρία μερονύχτια.
Και ο Ματάλας μίλησε στο στρατηγό Βαγγέλη:
Βαγγέλη, ρίξε τ’ άρματα, Βαγγέλη για προσκύνα,
Τ’ ήρθαν από την Καρύταινα οι Κολοκοτρωναίοι
Να σε κατευοδώσουνε, το Άργος να περάσεις,
Να πας πίσω στη Βόνιτσα, στις καπετανοπούλες.
Κλαίει του Βαγγέλη η φαμελιά και του Καρανικόλα
Του Κώστα-Γίνα η αδερφή του λέει μοιρολόι.
Να χαμηλώναν τα βουνά, να ψήλωναν οι κάμποι
Να ‘βλέπαν την Αράχοβα, την παινεμένη χώρα,
Να ‘βλέπαν τ’ αδερφούλι μου και τον Καρανικόλα,
Όπου τους μακελόκοψε ο Καπετάν Ματάλας.
«Στη Μέση στην Αράχωβα»
Ένα ακόμη σπουδαίο δημοτικό είναι το «Στη Μέση στην Αράχωβα», που περιγράφει τις μάχες του Μαΐου του 1826, όταν ο Ιμπραήμ Πασάς κατέκαψε το χωριό και λεηλάτησε την περιοχή.
Μόνο ο ναός της Αγίας Παρασκευής στάθηκε όρθιος, ενώ οι κάτοικοι, άντρες, γυναίκες και παιδιά, έδωσαν ηρωικές μάχες υπέρ πίστεως και πατρίδος.
Οι στίχοι του τραγουδιού είναι συγκλονιστικοί:
“Πέντε πολέμοι γίνονται απ’ το πρωί ως το γιόμα…
Πέφτουν τα βόλια σαν βροχή κι οι μπόμπες σαν χαλάζι.”
Η λαϊκή φωνή μετράει τους πεσόντες, με μια σχεδόν θρησκευτική ευλάβεια, ένα μνημόσυνο με ρυθμό και μουσική.
Η παράδοση διασώζει έτσι όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και το συναίσθημα της εποχής: τον φόβο, τη δύναμη, την υπερηφάνεια, τη θυσία.
Στίχοι:
Στη Μέση καλέ στη Μέση στην Αράχωβα,
Στη Μέση στην Αράχωβα
και στη Βλαχομπαρμπίτσα
Πέντε καλέ πέντε πολέμοι γίνονται,
Πέντε πολέμοι γίνονται
απ’ το πρωί ως το γιόμα
Κι άλλοι καλέ κι άλλοι μετά π’ το δειλινό,
Κι άλλοι μετά π’ το δειλινό
ως που να ξημερώσει
Πέφτουν καλέ πέφτουν τα βόλια σαν βροχή,
Πέφτουν τα βόλια σαν βροχή
κι οι μπόμπες σαν χαλάζι
(ή: κι αυτά τα λιανοντούφεκα σαν άμμος της θαλάσσης)
Μετριούνται καλέ μετριούνται οι Τούρκοι τρεις φορές
Μετριούνται οι Τούρκοι τρεις φορές
και λείπουν τρεις χιλιάδες
Μετριούνται καλέ μετριούνται τα Ελληνόπουλα,
Μετριούνται τα Ελληνόπουλα
και λείπουν τρεις λεβέντες
Ο Αραχωβίτικος (Καρυάτικος) Χορός
Ο Αραχωβίτικος χορός, ή αλλιώς Καρυάτικος, όπως τον αποκαλούν σήμερα, αποτελεί ένα μοναδικό στοιχείο της τοπικής ταυτότητας. Πρόκειται για επιχώριο χορό, με καταγωγή που συνδέεται με τα πανηγύρια της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Παντελεήμονα. Πολλοί πιστεύουν πως οι ρίζες του φτάνουν ως τα Καρυάτεια της αρχαιότητας, όταν γυναίκες των Καρυών χόρευαν προς τιμήν της θεάς Άρτεμης.
Ο χορός αυτός διακρίνεται για τη συμμετρία και τη χάρη του. Οι χορευτές πιάνονται από τις παλάμες σχηματίζοντας δύο ομόκεντρα ημικύκλια: άνδρες εξωτερικά, γυναίκες εσωτερικά, ή, κατά άλλους, μόνο γυναίκες, όπως χόρευαν οι αρχαίες Καρυάτιδες.
Με ρυθμό στα 2/4 και 7/8, ο χορός έχει δύο στάσεις: η πρώτη με έξι βήματα, η δεύτερη με δώδεκα, στο μοτίβο του καλαματιανού. Το ανέβασμα και κατέβασμα των χεριών δημιουργεί εικόνες κυμάτων, σαν μια ζωντανή αναπαράσταση κύκλου ζωής και ενότητας.
Χάρη στις προσπάθειες του Πολιτιστικού Συλλόγου Καρυών, ο χορός αυτός διασώθηκε και συνεχίζει να διδάσκεται, να παρουσιάζεται σε πανηγύρια και εκδηλώσεις, ακόμα και στις μέρες μας. Έτσι, οι Καρυές κρατούν ζωντανή τη συνέχεια ανάμεσα στην παράδοση και το σήμερα.
Στίχοι:
Στην απάνου, Μαριό μου, γειτονίτσα,
στην απάνου γειτονίτσα | αγαπώ μ(ν)ια κοπελίτσα
Και στην κάτου την καημένη | αγαπώ μ(ν)ια παντρεμένη
Μα ‘χε μύτι σαν κοντύλι | στόμα σαν το δαχτυλίδι,
Μα ‘χε τα μαλλιά μετάξι | και πλεμένα με την τάξη
Μα ‘χε φρύδια σαν γαϊτάνι | που ζωγράφος δεν τα φκιάνει,
Κάτου στο νερό στ’ αυλάκι | είχα ‘να περιβολάκι
Μα ‘χε μέσα πάσα πάσα | όλο λαχανά και πράσα,
Μα ‘χε μ(ν)ια μηλιά στη μέση | που βεργολυγάει να πέσει
Κάνει μήλα σαν τα κίτρα | σκουληκιάρικα και τρύπια,
Πάει ο νιός να κόψει μήλο | κι αποκρίθηκε το φύλλο
Μη μου κόβεις, νιέ, τα μήλα | γιατί τα ‘χω η δόλια λίγα,
Τα ‘χει αφέντης μετρημένα | κι η κυρά λογαριασμένα
Tα Βήματα του Αραχωβίτικου (Καρυάτικου) Χορού
Ο χορός έχει δύο στάσεις (ή μέρη):
-
Το πρώτο μέρος έχει έξι βήματα.
-
Το δεύτερο μέρος αποτελείται από δύο “δωδεκάρια” καλαματιανού.
Με το τέλος κάθε στροφής, οι χορεύτριες επανέρχονται στη θέση προσοχής και ξαναρχίζουν, διατηρώντας την κυκλική συμμετρία του χορού.
Τα βήματα του πρώτου μέρους
1️⃣ Το δεξί πόδι σε προεκβολή προς το κέντρο.
2️⃣ Το αριστερό πόδι σε προεκβολή προς το κέντρο, με στήριξη στα δάχτυλα.
3️⃣ Το δεξί κάνει μισό βήμα προς το κέντρο, ώστε η καμάρα του να ακουμπά τη φτέρνα του αριστερού.
4️⃣ Το αριστερό σε προεκβολή πίσω, στηριζόμενο σε όλο το πέλμα.
5️⃣ Το δεξί σε προεκβολή πίσω, με στήριξη στα δάχτυλα στραμμένα ελαφρώς δεξιά.
6️⃣ Το αριστερό μισό βήμα προς τα πίσω, ώστε η φτέρνα του να έρθει σε επαφή με την καμάρα του δεξιού.
Τα έξι αυτά βήματα επαναλαμβάνονται τέσσερις φορές στο πρώτο μέρος, με κίνηση ρυθμική, συγχρονισμένη και σταθερή.
Το δεύτερο μέρος (Καλαματιανό)
Περιλαμβάνει δώδεκα βήματα καλαματιανού ρυθμού, τα οποία επαναλαμβάνονται συνολικά δύο φορές.
Καθώς ολοκληρώνεται το 24ο βήμα, οι χορεύτριες του εξωτερικού κύκλου υψώνουν τα χέρια τους πάνω από τα κεφάλια των χορευτριών του εσωτερικού, κατεβάζοντάς τα μπροστά στη μέση, έτσι δημιουργείται ξανά ο ενιαίος κύκλος του χορού.
Με αυτό τον κύκλο ολοκληρώνεται κάθε “χορευτική αφήγηση”. Ο ρυθμός μπορεί να επιταχυνθεί ελαφρά στο τέλος, αλλά πάντα με χάρη και ακρίβεια.
Μια ζωντανή παράδοση
Η λαογραφία των Καρυών δεν είναι παρελθόν, είναι παρόν που αναπνέει. Στα πανηγύρια, στους ήχους του κλαρίνου, στις φωνές των ηλικιωμένων που θυμούνται τα παλιά, στα παιδιά που μαθαίνουν να χορεύουν όπως οι Καρυάτιδες του τόπου τους.
Κάθε τραγούδι, κάθε βήμα, κάθε ρυθμός, είναι μια ιστορία· και κάθε ιστορία, ένας τρόπος να μην ξεχνάμε ποιοι είμαστε.
Δείτε περισσότερα για τη λαογραφία, τα τραγούδια και τον χορό των Καρυών στο karyeslakonias.gr